STOWARZYSZENIE TEATR MUMERUS

we wsp�pracy z: Vy��� odborn� �kola hereck� (Praga), Divadlo KONTRA (Nowa Wie� Spiska) oraz Trojan Marta i Hadzikostowa Gabriella (Budapeszt)

zaprasza do udzia�u w projekcie:

W LUSTRZE STEREOTYP�W


Program:

13.01. 2014, godz. 18:00:
Panel dyskusyjny na temat stereotyp�w we wzajemnym postrzeganiu si� narod�w

15.01. 2014: godz. 18:00:
"Lustro stereotyp�w" happening/performans w wykonaniu wszystkich uczestnik�w projektu
Miejsce: Teatr Zale�ny PK, Krak�w, ul. Kanonicza 1

Wst�p wolny


Projekt wsp�finansowany ze �rodk�w Mi�dzynarodowego Funduszu Wyszehradzkiego.

ARTYKU� PROGRAMOWY CZYLI O CO CHODZI?


Studnia Trzech Braci czyli Lech i Czech w lustrze.

Znacie legend� o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie, kt�rzy poszli w swoje strony: jeden na p�noc (Lech), drugi na po�udnie (Czech), a trzeci na wsch�d (Rus)? Tam za�o�yli swoje pa�stwa, ale tak za sob� t�sknili, �e postanowili si� odszuka�. Co w ko�cu si� sta�o, a w miejscu gdzie si� spotkali wytrysn�o cudowne �r�d�o, a bracia tak si� cieszyli, �e na miejscu owego spotkania za�o�yli miasto Cieszynem zwane. W po�owie XIX wieku w tym miejscu postawiono �elazn� studni� ku upami�tnieniu i ozdobiono j� trzema tablicami: po �acinie, po polsku i po niemiecku (t� niemieck� potem zamalowano) . Dzi� to miasto le�y w dwu pa�stwach: Polsce i Czechach. Istnieje granicz�ce z pewno�ci� prawdopodobie�stwo, �e bracia Lech i Czech byli bli�niakami, jako �e bli�niacze s� nasze narody. A co z Rusem? Te� brat, ale ponios�o go Karpatami na wsch�d, i sta� si� �emkiem, Bojkiem, albo Hucu�em. Ale te� cz�� potomk�w Lecha - Wo�osi - zawr�ci�a na zach�d, ubra�a k�obuki jak zb�j Rumcajs, przyj�a ewangelick� wiar� i z powrotem osiedli�a si� na �l�sko - morawskiej ziemi. Cho� i to trzeba powiedzie�, �e na tablicach (i w niekt�rych wersjach tej legendy) Rusa zast�piono Bolkiem.
Ciekawe, �e zacni cieszy�scy rajcowie, zapewne w wi�kszo�ci Niemcy postawili budowl� o znaczeniu symbolicznym: studni�. Symbolizuje ona r�ne rzeczy, a cz�ste w ba�niach zej�cie w g��b studni to symbol zej�cia w pod�wiadomo��. Prawda jest na dnie studni - powiada przys�owie. Popatrzmy przez chwil� - i zobaczymy, jak woda odbija - niczym w krzywym lustrze - nasze wzajemne stereotypy. Z jednej strony lustra Czech, z drugiej Lech i pr�buj� si� dogada�. Lech m�wi "Szukam swego przyjaciela". A Czech na to: "Ty buzerancie!".
Oba j�zyki - polski i czeski wywodz� si� z tego samego j�zyka starocerkiewnos�owia�skiego, stworzonego na bazie j�zyka greckiego dla potrzeb liturgii przez �wi�tych Cyryla i Metodego, patron�w Europy. Do tej pory w obu krajach, Polsce i Czechach istnieje do�� powszechne (i fa�szywe) przekonanie, �e po pierwsze jeden j�zyk jest parodi� drugiego (to znaczy, dla Czech�w j�zyk polski jest parodi� czeskiego, brzmi�c jak niemowl�ce gaworzenie - podobnie Polacy stereotypowo odbieraj� czeszczyzn� jako parodi� polszczyzny); a po drugie, �e �atwo si� wzajemnie porozumie� u�ywaj�c tych j�zyk�w. Co nie jest takie oczywiste, cho�by przez to, �e wiele s��w brzmi�cych tak samo, ma w obu j�zykach zupe�nie r�ne znaczenia: "szuka�", "piwnica", "sklep", "obch�d", "zach�d", "wyprawa", "zmarzlina", "napad", "bydle", "picie" i wiele, wiele innych - prowadzi to cz�sto do na og� zabawnych nieporozumie�. Jeszcze raz o szukaniu, bo to ciekawy przyk�ad: "Szukam sweho przekladatela" - powiedzia�a kiedy� �aman� czeszczyzn� dama z Polski do recepcjonistki hotelu w Pradze. Na co ona zgorszona: "Ud�lej to s t�m, co chcete- mnie w to nie michajte". A z kolei bracia Czesi przy pierwszej wizycie w Polsce dziwi� si�, czemu ci Polacy ci�gle i wsz�dzie siedz� w piwnicach, bo co kawa�ek to sklep i sklep i sklep. Nasz bardzo cieszy rozpustna kawa, a ich roz�miesza kawa parzona. Itd., itp., etc., - Takich przyk�ad�w rozm�wek polsko - czeskich (Pol�tina - �esk� konverzace) mo�na by poda� nieko�cz�c� si� ilo��.
A przecie� najstarsze zadanie zapisane w j�zyku polskim brzmi "Daj, a� ja pobrusze, a ty pocziwaj" - i to zdanie brzmia�o tak samo w �wczesnej czeszczy�nie, jako, �e w �redniowieczu u�ywali�my prawie takiego samego j�zyka. Albo XV-wieczna "Gra o �wi�tej Dorocie", uchodz�ca za jeden z najpi�kniejszych zabytk�w j�zyka polskiego, gdzie pohan ka�e je h�awk� �ci�ci, czym kroczasze na �mier� �w. Dorota specjalne si� nie przejmuje, albowiem wie, �e trafi do "zahradki, do rozkosznej, gdzie� owoce rozliczne, jab�ka, kwiecie i ro�� budu targaci". Pos�uchajcie, jak to brzmi. A to tylko jeden z wielu przyk�ad�w...
Polska historia i tradycja pe�na jest dzielnych i wojowniczych rycerzy - najlepiej opisanych przez Sienkiewicza w postaciach Skrzetuskiego, Kmicica i Wo�odyjowskiego, natomiast czeski �o�nierz kojarzy si� z dobrym wojakiem Szwejkiem. Wynika to z dw�ch odmiennych etos�w obecnych w kulturze i tradycji obu narod�w: etosu rycerskiego - bardzo silnego w Polsce, a prawie nieobecnego w Czechach i odwrotnie; etosu plebejskiego- bardzo mocnego w Czechach, a s�abego w Polsce. Wyimaginujmy sobie spotkanie bohater�w "Trylogii" z bohaterami z opowie�ci Szwejka. Wyobra�on� przestrzeni�, w kt�rej owa konfrontacja by si� odbywa�a by�aby czeska hospoda, miejsce niezwykle dla Czech�w wa�ne, jako, �e jak pisa� pewien angielski podr�nik opisuj�cy obyczaje naszych po�udniowych s�siad�w; "Picie to w ko�cu czynno�� spo�eczna, rz�dz�ca si� swymi prawami i wymagaj�ca poszanowania pewnych zasad" (Tim Nollen, "Spokojnie, to tylko Czechy"). Czyli raczej kompaniji Kmicica nie dopu�ciliby�my do takiego spotkania, bo generalnie oni po alkoholu to mieli w dupie poszanowanie spo�ecznych zasad przy piciu i ca�� hospod� by zdemolowali - tak jak karczm� pomi�dzy Wo�montowiczami a Mitrunami. Ale po polskiej stronie by�by jeszcze J�zwa Butrym Bez Nogi (cho� to po prawdzie Litwin), porz�dek by zaprowadzi� i kilku naszych bohater�w osta�o by si� jeszcze �ywych w tej gospodzie. Mo�e podj�liby temat naj�wi�tszej wiary i �wi�tych obraz�w, ze szczeg�lnym uwzgl�dnieniem Matki Boskiej Cz�stochowskiej, kt�rej to Kmicic ofiarowa� per�y i inne kamuszki z bojarskich ko�pak�w zerwane? A jaki �wi�ty obraz widzieliby Czesi? A, cho�by i taki, wisz�cy w zakrystii kapelana Katza: "patrzy� na niego uporczywie jaki� m�czennik. Mia� on wbite w po�ladek z�by pi�y, kt�r� pi�owali jacy� rzymscy �o�dacy. Na twarzy m�czennika nie by�o wida� ani �ladu cierpienia, nie malowa� si� na niej ani rado��, ani �ar m�cze�ski. Patrzy� tylko ze zdziwieniem, jakby chcia� rzec: "Jak te� do tego w�a�ciwie dosz�o? Co, panowie, ze mn� robicie?" (Jaroslav Ha�ek, Przygody dobrego wojaka Szwejka).
Nic bardziej fa�szywego, jak wyobra�enie Czecha jako sympatycznego i �agodnego kretyna otumianego hektolitrami piwa - co� na kszta�t Szwejka, kt�rym to s�owem okre�la si� wojskowego safandu��, niezdolnego do skutecznej s�u�by i walki. Oczywi�cie w przeciwie�stwie do naszych, polskich bohater�w i bojownik�w, kt�rych mamy na kopy. Po pierwsze - ten archetypiczny Szwejk wcale nie by� taki �agodny - skoro sam si� chwali� tym, �e udusi� Cygana. Po drugie czeski �o�nierz bywa bohaterski (i skuteczny, co przede wszystkim) - ostatecznie to czeski (i s�owacki) cichociemny dokona� w Pradze udanego zamachu na Reinharda Heydricha, organizatora Holocaustu, szefa s�u�b bezpiecze�stwa III Rzeszy, protektora Czech i Moraw. By� to zamach na najwy�szego rang� funkcjonariusza nazistowskiego, jaki uda� si� podczas Drugiej Wojny �wiatowej.
W lustrze stereotyp�w odbijaj� si� tematy trudne, jak cho�by konflikty zbrojne, jakie w naszej wsp�lnej, polsko-czeskiej historii si� zdarza�y (na szcz�cie rzadko). Warto na przyk�ad spojrze� na konflikt o Zaolzie w latach 1918- 1920 widzianym przez pryzmat druk�w propagandowych polskich i czeskich. Szczeg�lne ciekawa jest ulotka antypolska, co� na kszta�t dekalogu - napisana j�zykiem bardziej podobnym do polskiego ni� do czeskiego (widocznie takim j�zykiem porozumiewali si� mieszka�cy �l�ska Cieszy�skiego), za to w pisowni u�yto czeskich znak�w. Ulotka antyczeska napisana jest po czesku, tekst jest kr�tki i, gdy� ulotka operuje nie tekstem, tylko prostym przekazem graficznym: oble�na czeska ma�pa pr�buje si� dobra� do twardego orzecha - cieszy�skiego �l�ska. Oczywi�cie s� ulotki antypolskie przekazuj�ce swoje przes�anie przy pomocy grafiki: oto czeski zapewne heros z pot�nymi po�ladkami odpycha jedn� r�k� monstrualne ptaszysko przypominaj�ce polskiego or�a. Dzi� te ulotki �miesz� (przynajmniej mnie), kiedy� mia�y - o zgrozo! - przekonywa�.
Przecie� nie jeste�my wyj�tkowi. Co powiedzie� o stereotypach w�giersko-s�owackich. Krwawy Madziar katuj�cy przy pomocy hajduk�w s�owackich zb�j�w? Tym te� si� zajmiemy, spokojna g�owa.
Jeden jest spos�b na rozbrojenie stereotyp�w - odbi� je w krzywym zwierciadle. Niech Czech spogl�da na Lecha, Madziar na S�owaka - a wszyscy razem na siebie. �miechu b�dzie przy tym co niemiara.

Wies�aw Ho�dys, kierownik projektu